Lenswolken vallen op door hun gladde, langgerekte en soms gestapelde vorm. Ze lijken op een lens of schotel, maar hun bijzondere uiterlijk heeft een gewone meteorologische verklaring: lucht die een bergketen passeert kan gaan golven. Waar de lucht stijgt, afkoelt en verzadigd raakt, ontstaat een wolk.
De Wereld Meteorologische Organisatie beschrijft lenticularis als een wolkensoort met meestal scherp begrensde contouren, vaak in wolken van orografische oorsprong. De term wordt vooral gebruikt bij cirrocumulus, altocumulus en stratocumulus. Altocumulus lenticularis is het bekendste voorbeeld.
Hoe ontstaat een lenswolk?
Wanneer een relatief stabiele luchtstroom tegen een berg botst, wordt de lucht aan de loefzijde omhoog gedwongen. Achter de kam kan zij dalen en opnieuw stijgen. Zo ontstaat aan de lijzijde een reeks atmosferische golven.
Bevat een laag voldoende vocht, dan veroorzaakt afkoeling in het stijgende deel condensatie. In het dalende deel warmt de lucht weer op en verdampen de druppels. De wolk wordt dus voortdurend aan de ene kant opgebouwd en aan de andere kant afgebroken.
Waarom lijkt ze stil te hangen?
Een lenswolk kan lange tijd vrijwel op dezelfde plek blijven, ook wanneer de lucht er snel doorheen stroomt. Zij bestaat niet steeds uit dezelfde druppels. Nieuwe druppels ontstaan in de stijgende lucht en verdwijnen in de dalende lucht. De zichtbare positie hoort bij de golf, niet bij een stilstaande luchtmassa.
Dit proces verklaart ook de gladde randen. Zijn er op verschillende hoogten vochtige lagen, dan kunnen meerdere lenzen boven elkaar verschijnen.
Waar komen lenswolken voor?
Ze komen vaak voor bij bergketens en vrijstaande toppen wanneer de wind het reliëf min of meer dwars kruist. De wolk kan boven de kam of verder benedenwinds ontstaan. Een lenswolk hoeft dus niet precies boven een berg te hangen om orografisch te zijn.
Volgens de WMO kunnen ze ook zonder opvallend reliëf voorkomen. De vorm is een belangrijke aanwijzing, maar hoogte en algemene weersituatie blijven nodig voor een goede interpretatie.
Wat zeggen ze over de wind?
Een lenswolk maakt golfbewegingen in de atmosfeer zichtbaar en toont dat op die hoogte voldoende vocht aanwezig is. In de bergen wijst zij vaak op stroming over het reliëf. De wind op hoogte kan veel sterker zijn dan wat in een beschutte vallei wordt gevoeld.
Berggolven kunnen samengaan met sterke verticale bewegingen, snelle veranderingen en turbulentie. Aan de lijzijde kunnen onder de golf ook rotoren ontstaan. Uit een foto kun je echter niet de exacte windsnelheid, hoogte of ernst van turbulentie afleiden.
Wat bewijst een lenswolk niet?
- Zij voorspelt niet automatisch onweer.
- Zij betekent niet noodzakelijk dat het ter plaatse gaat regenen.
- Zij is geen betrouwbare aanwijzing voor een tornado.
- Zij geeft zonder andere metingen niet de wind aan de grond.
- Een spectaculair uiterlijk betekent niet overal gevaarlijk weer.
De hemel kan rustig lijken terwijl de situatie toch relevant is voor luchtvaart of activiteiten op hoge, blootgestelde bergkammen. Het risico hangt af van verwachting, waarschuwingen, waarnemingen, hoogte, terrein en ontwikkeling van de wind.
Praktisch voor bergactiviteiten
Zie je lenswolken voor een tocht op hoogte, controleer dan de officiële verwachting en waarschuwingen. Vergelijk de wind op toppen met die in het dal. Stuivende sneeuw, rafelige wolken en moeite om op een blootgestelde kam te lopen zijn aanvullende signalen.
De wolk vervangt de verwachting niet en is geen automatische reden om een tocht af te gelasten. Zij is wel een reden om extra informatie te zoeken en de veiligheidsmarge opnieuw te beoordelen.
Zo herken je de vorm
Let op een lens- of amandelvorm, duidelijke randen en eventueel meerdere wolken die dezelfde richting volgen. Lagen en irisatie kunnen voorkomen. Niet elke gladde losse wolk is een lenswolk: convectieve wolken veranderen vaak snel, terwijl een lenticularis langer op dezelfde plaats en in dezelfde vorm blijft.
De technische hoofdbron is de Internationale Wolkenatlas van de WMO. Gebruik voor veiligheidsbeslissingen altijd actuele officiële verwachtingen en waarschuwingen.